धामण Rat snake (Ptyas mucosus)

धामण Rat snake (Ptyas mucosus)

हा एक बिनविषारी साप असून कोल्युब्रिडी सर्पकुलातील कोल्युब्रिनी उपकुलातील आहे. याचे शास्त्रीय नाव टायास म्युकोसस (Ptyas mucosus) असे आहे. धामण हा साप भारतभर आढळतो. हा सपाट प्रदेशात राहणारा असला, तरी १,८००  मी. किंवा त्यापेक्षाही जास्त उंचीवर सापडतो.

नाग सापसारखा दिसणारा हा साप भीती उत्पन्न करणारा साप आहे. याची लांबी २.०० ते २.५० मी. किंवा त्यापेक्षाही थोडी जास्त असून घेर सु. १० ते १२  सेंमी. असतो. शेपूट टोकदार असते. डोके लांबट असून बारीक मानेपासून स्पष्टपणे वेगळे असते. डोळे मोठे आणि बाहुल्या वाटोळया असतात व त्यांच्या भोवतालचा पडदा सोनेरी असतो. नाकपुड्या मोठ्या असतात. पाठीचा रंग हिरवट किंवा हिरवट तपकिरी असतो. शरीराच्या पुढील भागावरील खवले एकाच रंगाचे असतात; पण मागच्या बाजूला पुष्कळ खवल्यांच्या कडा काळ्या असतात. यामुळे पाठीवर जाळे असल्यासारखे दिसते. ओठांच्या काठावरच्या व गळ्याच्या बाजूंवरच्या खवल्यांच्या कडादेखील काळ्या असतात. पोट पिवळसर असते आणि गळ्याजवळ पिवळा रंग जास्त स्पष्ट असतो.

धामण सर्व प्रकारच्या परिस्थितींत सातत्याने आढळणारा साप आहे. घरांच्या जवळपास तो दिसतो.  मनुष्यवस्तीत दिवसा तो एखाद्या सुरक्षित जागी लपून बसतो; पण वस्ती नसलेल्या ठिकाणी तो निर्भयपणे दिवसा हिंडत असतो. जुन्या पडीक भिंती,  झाडेझुडपे, कुजणारा पालापाचोळा, भातशेते वगैरे ठिकाणी तो असतो. धामणसाप  उत्तम पोहणारा असून झाडावर चढण्यात तो निपुण असतो. जलाशयाच्या जवळ वावरताना दिसतो. तो बेडूक खातो. त्याचप्रमाणे झाडावर चढून पक्षी आणि त्यांची अंडी खातो. घुशी आणि उंदीर हे त्याचे नेहमीचे खाद्य आहे.

धामण अत्यंत चपळ असतो. त्याला पकडण्याचा अथवा कोंडीत पकडण्याचा प्रयत्न केल्यास तो शत्रूवर हल्ला करण्यास मागेपुढे पहात नाही. तो कडकडून चावाही घेतो. परंतु असे असले तरी तो मुळीच विषारी नाही हे लक्षात असले पाहिजे.

या सापाविषयी अनेक गैरसमज प्रचलित आहेत. हा साप गाई-म्हैशीचे दुध पितो. जनावरांच्या पायांना तिढा घालतो. आपले शेपूट जनावरांच्या नाकात खुपसून ते वेगाने बाहेर काढून त्यांना मारून टाकतो. अश्या अनेक चुकीच्या समजुती आहेत.

या सापाचा विणीचा हंगाम पावसाळ्यात असतो. हा अंडी घालणारा साप एका मादी एका खेपेला १२ ते २० अंडी घालते. साधारणतः  २ महिन्यांनी अंडी फोडून पिल्ले बाहेर पडतात. पिल्ले जन्माच्या वेळी १० ते १२ इंच लांब असतात.

भारतात पट्टेरी धामण (टायास फॅसिओलेटस) व वेलपाठी धामण (टायास ग्रॅसिलिस) या दोन जाती प्रामुख्याने आढळतात.

सापांचे चमत्कारी विश्व

सापांचे चमत्कारी विश्व

साप म्हटले कि अंगावर काटा उभा राहिल्याशिवाय रहात नाही. साप हे सरपटणारे प्राणी आहेत. सापांचे हे सरपटणारे जीव असून त्यांना कुठल्याहीप्रकारचे हात अथवा पाय नसतात.  सापांना हात व पाय नसल्याने ते जमीनीवर नागमोडी आकारात सरपटतात. सापांबद्द्ल बद्दल माणसाला नेहमीच कुतूहल आणि भीती वाटते. त्याचे कारण म्हणजे त्यांचे विष आणि अनेक गैरसमज. साप चावाल्यानतर मृत्य अटळ असतो अशी दृढ भावना माणसाच्या मनामध्ये खोलवर रुजली आहे. माणसासाठी सापांचे विश्व हे अत्यंत गूढ आहे. अनेक चमत्कार व गैरसमज सापाशी जोडले गेले आहेत.  सापांविषयी अचूक ज्ञान नसणे हे अनेक गैरसमजापैकी एक कारण आहे. खऱ्या अर्थाने साप हे शेतकऱ्यांचे मित्र आहेत. कारण पिकांची मोठ्या प्रमाणावर नासाडी करणारे उंदीर हे सापांचे प्रमुख अन्न आहे. असे म्हणतात की, पाच एकर क्षेत्रात एखादा साप वावरत असेल तर त्या क्षेत्रात एक हि उंदीर शिल्लक रहात नाही. परंतु प्रत्येक साप विषारी असतो असा समज असल्यामुळे नाहक भीती बाळगली जाते.  सर्वच साप विषारी नसतात. त्यातील काही सापांमुळे त्याच्याकडे बघण्याचा दृष्टीकोन नेहमीच संशयास्पद वाटतो. दरवर्षी हजारो माणसे सर्पदंशाने मरतात. असे असले तरी सर्वच साप विषारी नसतात केवळ थोड्याच जाती विषारी आहेत. भारतात नाग, घोणस, फुरसे व मन्यार या चार प्रमुख जाती विषारी साप म्हणून ओळखल्या जातात. त्यासाठी आपण विषारी व बिन-विषारी सापांची माहिती जाणून घेणार आहोत.