Sunday, April 25, 2021

वाळा जातीचा साप -नराशिवाय पिलाना जन्म - Blind sake or Thread snake

 

मित्रहो सापांचे जग हे नेहमीच कुतूहल आणि आश्चर्याने भरलेला आहे. आपण त्याबद्दल समाजामध्ये अनेक गैरसमज आहेत. अनाकोंडा सारख्या 30 ते 40 फूट लांबीचा साप पासून ते 10 ते 15 सेंटिमीटर लंबीचा वाळा जातीचा साप संपूर्ण जगभरात सापडतो. 


वाळा जातीचा साप

आज आपण वाळा जातीचा साप याबद्दल माहिती जाणून घेणार आहे आपल्याला माहिती आहे की लहान मुलाचे पाया मध्ये एक तांब्याचं आभूषण घातले जात. त्याला आपण वाळा असं म्हणतो. अगदी तशाच प्रकारचा रंग असल्यामुळे आणि जाडी तशी असल्यामुळे त्याला भारतामध्ये वाळा साप म्हणतात.

 इंग्रजीमध्ये त्याला worm snake   किंवा thread snake असे संबोधले जाते. रंग काळा किंवा तांबूस तपकिरी असतो. आणि हा भारतातील सर्वात लहान साप म्हणून ओळखले जाते. या सापाची त्वचा अतिशय चमकदार असते आणि तो गांडूळ सारखा भासतो त्याच्या त्वचेवर गुळगुळीत चमकदार खवले असतात. त्याचबरोबर त्याचे डोके आणि तोंड शेपूट दिसायला एकसारखेच असते. त्यामुळे आपल्याला त्याची पुढची किंवा मागची बाजू सहजपणे ओळखता येत नाही. या सापाचे डोळे खूप लहान असतात. त्यामुळे त्याला आंधळा साप असे समजले जाते. सापाच्या पुढच्या बाजूला टाकदार  असतो.  त्याच्या वापर करून तो स्वतःचे बी तयार करत असतो किंवा त्याच्या शत्रूपासून सुटका करण्यासाठी करत असतो. सर्वात महत्वाची विशेष गोष्ट म्हणजे वाळा जातीच्या सापांमध्ये नर साप नसतो. तर त्या सर्व मादी असतात. आणि त्यामुळेच मिलना शिवाय हा साप सहा ते सात अंडी घालतो आणि त्यातूनच पुढे पिलांचा जन्म होतो. या सापाची छोटीशी जीभ सतत आत-बाहेर करत असते. त्याचे बारकाईने पाहिल्यानंतर आपल्याला दिसून येईल. हा  साप पावसाळ्यात आपल्या अंगणामध्ये पाहायला मिळतो पालापाचोळ्यात आश्रय घेणारा हा छोटा साप भारतातील सर्वात छोटा साप समजला जातो जगभरामध्ये साधारणतः 13 ते 14 प्रजाती आढळतात.

Monday, November 25, 2019

तस्कर साप Common Trinket Snake



तस्कर Common Trinket Snake (Elaphe helena)
तस्कर साप हा अत्यंत निरुपद्रवी बिनविषारी साप आहे.  हा साप जम्मू काश्मीर आणि उत्तर-पूर्व भारत सोडून श्रीलंकेसह संपूर्ण भारतात सापडतो. अतिशय शांत स्वभावाचा साप आहे. तस्कर चा मराठीत अर्थ तस्करी अथवा चोरी करणारा. याची लांबी साधारणपणे १/२ ते १ मीटर पर्यंत असते  व जाडी १ इंचापर्यंत असू शकते.  अंगावर पट्टे असतात छोट्या काळ्या पांढर्‍या चौकोनांनी भरलेले असतात.  हा साप मुखत्वे उंदीर, पाली सरडे बेडूक, पक्षांची अंडी इत्यादी खाद्य खातो.






गवत्या साप (Green Keel back )


गवत्या (Green Keel back )
शास्त्रीय नाव मॅक्रॉपिस्थोडॉन प्लँबिकलर

गवत्या हा एक बिनविषारी साप असून समुद्र सपाटीपासून ७०० ते २००० मी. उंचीपर्यंत आढळतो.
हा साप डोंगराळ भागात आढळणारा असून डोंगर लगतच्या सपाट प्रदेशात ही तो वावरताना दिसतो. गवत्या हा साप चपळ असून दिवसा हिंडणारा निरुपद्रवी साप आहे. गवतामध्ये व झुडपात आडोसा घेतो. गत्य सापाची मादी नर पेक्षा लांब असून लांबी ९० सेमी असते., तर नराची लांबी ६० सेमी. या सापाचा रंग गवतासारखा हिरवा असून त्यावर काळे किंवा पांढरे ठिपके असतात. खवल्याच्या मध्यभागी उंचवटे असून खरखरीत असतात. खवल्यांचा रंग खालच्या बाजूने पांढरा असून दोन्ही बाजूला पिवळ्या रेषा असतात. डोळ्यांच्या मागे एक काळी रेषा असते. हिरव्या रंगामुळे हा साप झाडा-झुडपात सहजपणे ओळखता येत नाही.  बेडूक, लहान पक्षी, गोगलगाई हे त्याचे खाद्य असून फेब्रुवारी ते मार्च हा मिलन काळ असून मादी दर खेपेला ७ ते १२ अंडी घालते.
बेडूक आणि भेक हे गवत्या सापाचे भक्ष्य होय. पण क्वचित तो गोगलगायी किंवा लहान पक्षी खातो. त्यांचा मीलनकाल दरवर्षी फेब्रुवारी-मार्चमध्ये असतो. मादी एका वेळेस ८-१५ अंडी घालते. जून ते सप्टेंबर या महिन्यांत पिल्ले जन्मतात.

Sunday, October 13, 2019

अजगर Indian Rock Python (python molerus molerus)


अजगर Indian Rock Python (python molerus molerus)

आपणास सर्वश्रुत असलेले पिलांना जन्म देणारे अनाकोंडा हे पानअजगर मध्य व दक्षिण अमेरिकेत आढळतात. त्याच प्रमाणे अजगर हा संपूर्ण भारतात आढळणारा सर्वांत मोठा बिनविषारी सर्प आहे. पायथॉनिनी उपकुलात त्याचा समावेश होतो. अजगराला ‘इंडियन रॉक पायाथोन’ म्हणून ओळखले जाते. खडकाळ जमिनी व घनदाट वनात झाडावर वावरतात. भारतात आढळणारा पायथॉन रेटिक्युलेटस हा अजगर १० मीटर पर्यंत लांब व घेर २५ सेंमी. असतो. अजगराचा रंग पाठीवर मातकट फिक्कट असतो. व त्यावर गडद तपकिरी रंगांचे पट्टे व ठिपके असतात. त्वचा गुळगुळीत असून त्यावर चमकदार खवले असतात. उभ्या बाहुल्या असलेले डोळे पिवळे असतात. प्रौढ अजगराच्या गुदद्वाराजवळ घटलेल्या हाडांचे पाय दिसून येतात. त्याला नखेसुद्धा स्पष्टपणे पहावयास मिळतात. 
अंधारात भक्ष पकडण्यात तरबेज असतो. त्याच्या वरच्या ओठांच्या खाचामध्ये उष्णतेला संवेदनशील भाग असतो. त्यामुळे हवेत गारवा असला तरी उष्ण रक्ताचे उंदरासारखे प्राणी चपळाईने पकडतो भक्ष्याच्या शरीराभोवती वेटोळे घालून घट्ट आवळतो. त्यामुळे भक्षाला हालचाल करणे मुश्कील होते व भक्ष गुदमरून मरते. अजगरच्या जबड्याला अस्तीबंधानी जोडलेली लवचिक हाडे असतात. त्यामुळे त्याच्या शरीराच्या आकारमानापेक्षा मोठे भक्ष तो गिळकृत करू शकतो. भक्ष गिळण्याची त्याची विशिष्ट पद्धत असून आपले भक्ष डोक्याच्या बाजूने गिळण्यास सुरुवात करतो. त्यामुळे भक्षाचे पाय किंवा शिंगे यांचा त्याला गिळताना अडसर होत नाही. अजगराची पचनशक्ती प्रचंड असते त्यामुळे त्याच्या पोटात भक्ष्याची हाडे सहजपणे पचवली जातात. त्याच्या विष्ठेत खालेल्या प्राण्याचे केस, शिंगे अथवा पंख न पचता दिसून येतात. एखाद्या मोठ्या जनावराला भक्ष्य केल्यानंतर अजगराला श महिन्यापर्यंत अन्नाची गरज भासत नाही.
अजगराचा विणीचा हंगाम जानेवारी ते मार्च असतो. मिलनानंतर मादी साधारणता तीन महिन्यांनी १० ते १०० पर्यंत अंडी घालते. अजगराची मादी अंड्यातून पिले बाहेर येई पर्यंत अंड्यासोबत राहून त्यांचे रक्षण करते व आवशकते नुसार आपल्या शरीराचे आकुंचन व प्रसरण करून अंडी उबवण्याचे काम करते.
जगभरात सापांची मोठ्या प्रमाणावर शिकार व तस्करी केली जाते. आंतरराष्ट्रीय बाजारात सापाच्या कातड्याला खूप मागणी असते. सापाच्या कातडीपासून पट्टे, पर्स व शोभेच्या वस्तू बनवल्या जातात. त्यामुळेच अजगराची शिकार व तस्करी मोठ्या प्रमाणावर होत असते. भारतात वन्यजीव कायद्याअंतर्गत जागर पाळणे किंवा सापांची कातडी बाळगणे बंदी करण्यात आली आहे. असे करणाऱ्याला तुरुंगवासाची शिक्षा व दंड आकारण्यात येतो.

Sunday, September 29, 2019

धामण Rat snake (Ptyas mucosus)


धामण Rat snake (Ptyas mucosus)


हा एक बिनविषारी साप असून कोल्युब्रिडी सर्पकुलातील कोल्युब्रिनी उपकुलातील आहे. याचे शास्त्रीय नाव टायास म्युकोसस (Ptyas mucosus) असे आहे. धामण हा साप भारतभर आढळतो. हा सपाट प्रदेशात राहणारा असला, तरी १,००  मी. किंवा त्यापेक्षाही जास्त उंचीवर सापडतो.
नाग सापसारखा दिसणारा हा साप भीती उत्पन्न करणारा साप आहे. याची लांबी २.०० ते २.५० मी. किंवा त्यापेक्षाही थोडी जास्त असून घेर सु. १० ते १२  सेंमी. असतो. शेपूट टोकदार असते. डोके लांबट असून बारीक मानेपासून स्पष्टपणे वेगळे असते. डोळे मोठे आणि बाहुल्या वाटोळया असतात व त्यांच्या भोवतालचा पडदा सोनेरी असतो. नाकपुड्या मोठ्या असतात. पाठीचा रंग हिरवट किंवा हिरवट तपकिरी असतो. शरीराच्या पुढील भागावरील खवले एकाच रंगाचे असतात; पण मागच्या बाजूला पुष्कळ खवल्यांच्या कडा काळ्या असतात. यामुळे पाठीवर जाळे असल्यासारखे दिसते. ओठांच्या काठावरच्या व गळ्याच्या बाजूंवरच्या खवल्यांच्या कडादेखील काळ्या असतात. पोट पिवळसर असते आणि गळ्याजवळ पिवळा रंग जास्त स्पष्ट असतो.
धामण सर्व प्रकारच्या परिस्थितींत सातत्याने आढळणारा साप आहे. घरांच्या जवळपास तो दिसतो.  मनुष्यवस्तीत दिवसा तो एखाद्या सुरक्षित जागी लपून बसतो; पण वस्ती नसलेल्या ठिकाणी तो निर्भयपणे दिवसा हिंडत असतो. जुन्या पडीक भिंती,  झाडेझुडपे, कुजणारा पालापाचोळा, भातशेते वगैरे ठिकाणी तो असतो. धामणसाप  उत्तम पोहणारा असून झाडावर चढण्यात तो निपुण असतो. जलाशयाच्या जवळ वावरताना दिसतो. तो बेडूक खातो. त्याचप्रमाणे झाडावर चढून पक्षी आणि त्यांची अंडी खातो. घुशी आणि उंदीर हे त्याचे नेहमीचे खाद्य आहे.
धामण अत्यंत चपळ असतो. त्याला पकडण्याचा अथवा कोंडीत पकडण्याचा प्रयत्न केल्यास तो शत्रूवर हल्ला करण्यास मागेपुढे पहात नाही. तो कडकडून चावाही घेतो. परंतु असे असले तरी तो मुळीच विषारी नाही हे लक्षात असले पाहिजे.
या सापाविषयी अनेक गैरसमज प्रचलित आहेत. हा साप गाई-म्हैशीचे दुध पितो. जनावरांच्या पायांना तिढा घालतो. आपले शेपूट जनावरांच्या नाकात खुपसून ते वेगाने बाहेर काढून त्यांना मारून टाकतो. अश्या अनेक चुकीच्या समजुती आहेत.
या सापाचा विणीचा हंगाम पावसाळ्यात असतो. हा अंडी घालणारा साप एका मादी एका खेपेला १२ ते २० अंडी घालते. साधारणतः  २ महिन्यांनी अंडी फोडून पिल्ले बाहेर पडतात. पिल्ले जन्माच्या वेळी १० ते १२ इंच लांब असतात.
भारतात पट्टेरी धामण (टायास फॅसिओलेटस) व वेलपाठी धामण (टायास ग्रॅसिलिस) या दोन जाती प्रामुख्याने आढळतात.